Raki - wszystko na ich temat

Systematyka:

Typ: Arthropoda Stawonogi
Podtyp: Branchiata Skrzelodyszne
Gromada: Crustaccea Skorupiaki
Podgromada: Malacostraca Pancerzowce
Rząd: Decapoda Dziesięcionogi
Podrząd: Reptantia Dziesięcionogi pełzające
Sekcja: Macrura Dziesięcionogi długoodwłokowe
Rodzina: Astacidae
Rodzina: Cambaridae

Wstęp, historia

Na świecie występuje ok. 300 gatunków raków, które żyją głównie w wodach słodkich. Największe osiągają 70 cm długości. Najbardziej znanym morskich przedstawicielem jest homar. W Polsce są to największe znane bezkręgowce.

Ze względu na delikatne i smaczne mięso raki stanowiły przysmak chętnie poszukiwany przez zamożniejsze warstwy społeczeństwa, ale nie tylko. W połowie XIX wieku były tak powszechne, że stanowiły poważne utrudnienie przy połowach ryb. Palono je więc, a popiół rozsypywano na polach jako nawóz.

W roku 1876 we Francji wybuchła dżuma racza spowodowana grzybem Aphanomyces astacie, która w ciągu 15 lat w zasadzie zniszczyła całe pogłowie raków aż po Ural. Jednak gatunki zasiedlające zachodnią Europę poniosły dużo większe straty niż raki błotne zasiedlające Europe środkową i wschodnią. W wyniku braku własnych zasobów oraz wzrastającego zapotrzebowania kraje zachodnie zaczęły sprowadzać raki z Polski i Rosji. W latach trzydziestych XX wieku Polska zajmowała drugie miejsce po Rosji w eksporcie raków na rynki zachodnie. Rozprzestrzenianie się dżumy raczej, eksport skoncentrowany w rękach ludzi nastawionych wyłącznie na zysk, rozwój przemysłu, powodujący zanieczyszczenie wód ściekami fabrycznymi, sprowadzenie raka amerykańskiego, który jest znacznie odporniejszy i bardziej drapieżny, spowodował drastyczny spadek eksportu raka z terenów Polski. Już 1932 roku powstała ustawa o rybołówstwie ujednolicająca przepisy ochronne raków rodzimych. Od 1979 roku obowiązuje w Polsce zakaz połowu raka szlachetnego i błotnego na wędkę (aktualnie Dz. U. 1985, nr 21, poz. 91).

Dziś w Polsce raki rodzime są na wyginięciu. Na zachodzie Europy wciąż traktowane są jako luksusowe pożywienie. Dużą popularnością cieszą się we Francji, Szwecji, Niemczech, Hiszpanii, Włoszech i Finlandii, gdzie jest dwukrotnie większe zapotrzebowanie niż możliwości produkcji, odłowu i importu i szacuje się, że sięga ono 20 tyś. ton.

Gatunki raków występujących w Polsce:

• Rak szlachetny, krótkoszczypcowy, rzeczny, szewc, homarowy, kamienny (Astacus astacus L.). W pierwszym roku życia kilkakrotnie zmienia pancerz i osiąga długość całkowitą 5-6 cm, po trzech latach 10-11 cm, przy średniej masie około 25 g. Duże okazy mają długość 20-25 cm i masę powyżej 150 g. Dojrzewa płciowo w trzecim roku życia, po osiągnięciu około 8 cm długości. Wymiar ochronny raka szlachetnego wynosi 10 cm, a okres ochronny dla samic trwa od 15 października do 31 lipca, natomiast dla samców od 15 października do 15 marca.

• Rak błotny, długoszczypcowy, wąskoszczypcowy, krawiec, stawowy, galicyjski, bagienny, czarny (Pontastacus leptodactylus Esch.). Gatunek ten dorasta od 11 do 13 cm, ale spotykane są osobniki do 19 cm. Podlega takim samym wymogom ochronnym jak rak szlachetny.

• Rak pręgowaty, amerykański (Orconectes limosus Esch.). Gatunek ten dojrzewa już drugim roku życia, osiągając 5-6 cm i odznacza się wysokim stopniem reprodukcji.

• Rak sygnałowy, szwedzki, kalifornijski, amerykańskij (Pacifastacus leniusculus Dana). Średnią długość ciała - 10 cm osiąga w trzecim roku, a połowa samic dojrzewa płciowo w drugim roku życia. Najstarsze osobniki dożywają 7 lat, osiągając około 16 cm długości i masę 150-170 g.

• Rak luizjański, clarki, czerwony błotny (Procambarus clarkii Girard). W warunkach naturalnych dojrzewa przed upływem 1 roku (11 miesięcy) i kilka razy w ciągu roku samice mogą nosić nawet do 800 jaj. Samice o długości 11 cm składają około 600 jaj. Wielkość handlową (wynoszącą 10-15 g) osiągają w wieku 5-6 miesięcy. Po 8-12 miesiącach mogą ważyć 40 g.

Okres współbytowania z rodzimymi rakami raków introdukowanych wynosi góra 10 lat. Po tym okresie w wodzie pozostają już tylko przybysze.

Morfologia i budowa anatomiczna

Ciało raków złożone jest z dwóch zasadniczych części: głowotułowia (cephalothorax) i odwłoka (abdomen). Każdą z tych części możemy podzielić na segmenty. Głowa z tułowiem zawiera 13, a odwłok 7 segmentów. Wszystkie gatunki raków są pokryte pancerzem zbudowanym z chityny nasyconej solami wapnia i mają 19 par kończyn. Pancerz służy zarówno jako obrona jak i stanowi szkielet do przyczepu mięśni. Jego kolor zależy od gatunku jak i środowiska, w którym przebywa. Najczęściej jest koloru brunatnego do zgniłozielonego. Nie wszystkie kończyny służą do chodzenia. Pierwsza i druga para, to czułki, które spełniają rolę narządów zmysłu. Wielkie racze szczypce, stanowią swoistą broń do wali i obrony, narzędzie do chwytania pokarmu i służą grzebania nor. Dwie pary kończyn, tuż za szczypcami, stanowią zarówno nogi, jak i pomoc przy chwytaniu pokarmu. Do chodzenia służą dwie ostatnie pary kończyn tułowiowych. Odnóża odwłokowe natomiast pomagają rakom w czasie rozrodu, a także w czasie ucieczki. Tylko wtedy rak pływa do tyłu! W normalnych warunkach, kiedy nie jest zagrożony i poszukuje np. pożywienia, porusza się chodząc po dnie do przodu. Zastosowanie pozostałych odnóży - trudno wyjaśnić.

Układ pokarmowy zaczyna się otworem gębowym. Krótki przełyk prowadzi do żołądka, zbudowanego z dwóch części różniących się funkcjami: żołądka żującego i żołądka trawiącego. Za żołądkiem znajduje się jelito w kształcie cewki, które przez tułów i odwłok kończy się otworem odbytowym.

Układ krwionośny otwarty. Krwi mało. Jest ona bezbarwna, zamiast hemoglobiny posiada hemocjaninę. Serce z sześcioma otworami znajduje się w worku osierdziowym. Obieg krwi współdziała z procesem oddychania przenosząc tlen od skrzel do tkanek. Raki należą do zwierząt zmiennocieplnych.

Narządami oddechowymi są skrzela mieszczące się w jamach skrzelowych położonych pod pancerzem głowotułowia. Są one wykształcone w postaci pierzastych wyrostków odchodzących od szczękonóży i odnóży krocznych. Odwrotnie niż u ryb, woda po opłukaniu skrzeli wypychana jest do przodu przez przewiewnik. Po wyjęciu z wody, osuszeniu i przetrzymywaniu w odpowiednim chłodnym i wilgotnym miejscu, rak może żyć jeszcze 8-9 dni.

Narządami wydalania są gruczoły zielone, leżące w przedniej części głowotułowia. Składają się ze zbiorniczka, do którego dostają się zbędne produkty przemiany materii z płynu jamy ciała oraz z kanalika wyprowadzającego te produkty na zewnątrz. Wydaliny zawieraja guaninę i astacynę, nie ma mocznika ani kwasu moczowego.

Układ mięśniowy jest silnie rozbudowany zwłaszcza w partiach żuwaczek, szczypiec i odwłoka.

Układ nerwowy ośrodkowy, ciągnący się wzdłuż środkowej linii czoła. Połączone z nim są mięśnie obwodowe. Zbudowany jest ze zwojów mózgowego i przedprzełykowego oraz 5 zwojów tułowia i 6 zwojów odwłokowych. Prócz tego raki posiadają układ współczulny.

Oczy złożone, składające się z dużej ilości drobnych oczek umieszczonych na ruchomych słupkach. Całość tworzy tzw. gastrolity. Doskonale widzą w ciemności. Nie zbadano jeszcze czy widzą kolory oraz czy widza przedmioty poza wodą.

Zmysł równowagi tworzą statocysty umiejscowione w pierwszym, podstawowym członie pierwszej pary czułków. Narząd ten pełni również role słuchu.

Zmysł dotyku tworzą zagłębienia i pory oraz szczecinki rozmieszczone na całym ciele, głównie na czułkach.

Na narząd węchu składają się narządy Leydiga znajdujące się na zewnętrznej stronie dłuższej i grubszej wici pierwszej pary czułków.

Rak jest zwierzęciem rozdzielnopłciowym. Samce jednego wieku są większe, mają większe kleszcze i węższy odwłok od samic. Narządy płciowe samicy to: jajniki, jajowody i otwory płciowe. Narządy rozrodcze samca składają się z: jąder, nasieniowodów i otworów płciowych. Parzyste otwory płciowe samicy znajdują się przy nasadzie trzeciej pary odnóży krocznych, u samca natomiast na pierwszym podstawowym członie piątej pary odnóży krocznych. U samca pierwsza i druga para odnóży odwłokowych jest przekształcona w narządy kopulacyjne. U samicy pierwsza para odnóży odwłokowych jest niedorozwinięta. Ponadto otwór płciowy samca leży na podstawowych członach piątej pary odnóży chodowych, u samicy na trzecich.

Rozmnażanie i życie

Dojrzałość płciową osiągają przeciętnie w wieku 3 lat. Rozmnażają się raz do roku, jesienią. Okres godowy w połowie września zaczynają raki pręgowane, a w październiku przychodzi kolej na raki szlachetne i błotne. Rak jest wyjątkowym kochankiem, bowiem spotkanie samicy z samcem trwa nawet 10 godzin bez przerwy. Samica produkuje zazwyczaj około 200 jaj. Z czego wylęga się kilkadziesiąt sztuk. Zapłodnienie nie następuje od razu. U raka błotnego i szlachetnego trzeba na to kilka dni. Raki pręgowane czekają na to prawie pół roku, czyli do najbliższej wiosny. Zapłodnienie u raków jest zewnętrzne. Samiec nie interesuje się losem swych dzieci, za to samica troskliwie opiekuje się nimi. Jaja zostają otoczone czymś w rodzaju kokona i przytwierdzone do odnóży odwłoka. Dodatkowo samica zawija jeszcze odwłok i przykrywa swoje pociechy jak gdyby wachlarzem. Młode raki wykluwają się w okolicach czerwca i są od razu podobne do dorosłych. W okresie 7-14 dni od wylęgu następuje linienie samic i wtedy małe raczki odczepiają się i rozpoczynają samodzielne życie. Żyją nawet 20 lat.

Raki rodzime w pierwszym roku życia linieją 8 razy, w drugim 5, w trzecim 2. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej samica linieje tylko raz do roku, a samiec 2 razy. Jako, że nowy pancerz twardnieje po 10 dniach raki w tym okresie narażone są na ataki drapieżców.

W I roku życia osiągają długość 5,1 cm, w II 7,6, w III 8,6, a w IV 10,3 cm.

Raki mają zdolności regeneracyjne. Stracone szczypce potrafią odrosnąć w ciągu 70 dni.

Rozsiedlenie

Rak szlachetny – występuje na całym obszarze Europy Środkowej, z wyjątkiem wysokich partii gór. Od Pirenejów i wybrzeża Atlantyckiego do górnego biegu Dniepru i Bugu. Na południu obejmuje Włochy, dawna Jugosławię i Albanię, a najdalej na północy występuje w Finlandii.

Rak błotny – pierwotnie zasiedlał obszar Morza Czarnego i Kaspijskiego. Po wystąpieniu dżumy raczej mylnie przypuszczano, iż jest on na nią odporny i powszechnie zaczęto go wpuszczać do wód całej Europy. W wyniku tych zaradzeń obecnie zasięg jego wytypowania jest największy. Opanował basen Morza Bałtyckiego i Białego, dotarł do Uralu. Występuje na Syberii do rzek Isec i Toboł.

Rak pręgowaty - niemiecki hodowca Max von dem Borne w 1890 roku sprowadził 100 raków z Pensylwanii, z Ameryki Północnej. Wpuścił je do stawów rybnych o powierzchni około 0,1 ha, zasilanych rzeczką Myślą, w Barnówku koło Dębna Lubuskiego. Wkrótce raki przedostały się do rzeczek Myśli, Sprawy, Haceli, Odry i dalej na wschód. Opanował praktycznie obszar całego kraju z wyjątkiem skrawka południowo-wschodniej Polski.

Rak sygnałowy – pierwotnie zamieszkiwał zachodnią część Stanów Zjednoczonych, skąd trafił do Szwecji i dalej do Europy. W Polsce sprowadzono go po raz pierwszy w 1972 roku.

Rak luizjański – pochodzi z Teksasu, skąd rozprzestrzeniono go do 37 krajów na całym świecie z wyjątkiem Australii i Antarktydy. Hoduje się go głównie w akwariach.

Prócz wymienionych gatunków występujących na terenie Polski, raki rozprzestrzenione są na całym świecie, głównie na półkuli północnej:

Potambius pallipes – występuje w na Wyspach Brytyjskich, Francji, Hiszpanii i Włoszech.

Potambius torrencium – zasiedla Dunaj, Szwajcarię, Austrię, Niemcy i Półwysep Bałkański.

Potambius neglectus i Potambius similis – występuje w Korei i Japonii.

Potamobius negrescens – występuje w zachodniej części USA i Kolumbii Brytyjskiej.

W Nowej Zelandii od czasu do czasu łowione są mutanty olbrzymich rozmiarów. 27.IX2003 roku złowiono okaz raka zwanego packhorse crayfish o masie 6,3 kg i długości 1,34 metra. Przypuszcza się, że mutacje nowozelandzkich zwierząt zachodzą pod wpływem skażonej gleby, jaka powstała po wybuchu Tapanui.

Wymagania środowiskowe

Optymalna temperatura wody do życia i szybkiego wzrostu waha się u raka szlachetnego od 17 do 20 stopni C. Optymalny tlen to 8-10 mg/l. Wapń obok tlenu jest najważniejszym składnikiem rakowej wody. Stymuluje aktywność bakterii rozkładających materie organiczną, jest niezbędnym składnikiem pancerza i reguluje odczyn wody. Przy niższych wartościach pH niż podane w tabeli następuje zahamowanie embriogenezy. Wody ubogie w wapń nie są przydatne do chowu i hodowli raka. W przypadku okresowego wapnowania raki można hodować w wodach średniowapniowych (25-75 mg CaCo3/l). Najlepsze są wody zawierające powyżej 75 mg CaCO3/l.

Raki żyją zarówno w wodach płynących jak i stojących. Lubią niezamulone dno zbudowane z margli i wapna łąkowego, czyli tzw. tufu. Preferują brzegi miękkie i strome, gdzie mogą kopać kryjówki, z których wychodzą podczas nocnego żeru. Dobrze, gdy są poprzerastane korzeniami drzew. Roślinność wskaźnikową tworzy: moczarka kanadyjska, rogatek sztywny, rdestnice i wywłóczniki.

Preferencje zależą głównie od gatunku. Rak szlachetny przebywa najchętniej w wodach płynących o głębokości większej od 0,4 m i szerokości 3,0 m, występuje również w stawach i żwirowniach w pierwszej klasie czystości wody zawierającej znaczne ilości wapnia. Zawartość tlenu musi wynosić powyżej 6 mg/l.

Rak błotny ma podobne wymagania do raka szlachetnego, przy czym rak ten jest uważany za bardziej tolerancyjnego jeśli chodzi o warunki środowiskowe. Lepiej znosi deficyty tlenowe i wyższe temperatury wody umożliwiające mu bytowanie w wodach błotnistych.

Rak amerykański obdarzony jest dużymi zdolnościami adoptowania do niekorzystnych warunków środowiskowych i ocenia się, że może występować wszędzie. Wydaje się jednak, iż unika on obszarów górskich rzek i potoków pstrągowych. Znosi krótkotrwały spadek tlenu do 2 mg/l.

Rak luizjański podobnie jak rak amerykański charakteryzuje się małymi wymaganiami środowiskowymi, optymalna temperatura dobrego wzrostu wynosi 19-21 °C, zaś letalna- 33°C. Toleruje on niskie zawartości tlenu, nawet poniżej 3 mg/l oraz szeroki zakres pH.

Łowienie raków i przechowywanie

Odłowy gospodarcze przeprowadza się przy pomocy raczników opuszczanych na dno. Do środka wkłada się kawałek mało cennej ryby lub żaby. Z uwagi na nocny tryb życia raczniki nastawia się wieczorem.

Raki przechowuje się w stanie żywym, grzbietem do góry w suchych, czystych skrzyniach nakrywanych. Na dno kładzie się warstwę wyściółki, na którą układa się ciasno grzbietem do góry raki z podwiniętym odwłokiem. Następnie przykrywa się je drugą warstwą wyściółki, drugą warstwą raków oraz trzecią warstwą wyściółki i trzecią warstwą raków. Takie pakowanie zapewnia unieruchomienie raków, dzięki czemu ogranicza się ich przemianę materii i zapotrzebowanie na tlen.

Po połowie raki można przenieść do sadzy umieszczonych w zbiorniku z którego są poławiane, gdzie czekają na swoje dalsze losy wypróżniając jednocześnie przewód pokarmowy. Konieczne jest aby pływały co najmniej 0,5 m nad piaszczystym dnem w zacisznych zatoczkach w całkowitym zanurzeniu. Obsada to 230-300 raków na m². Nie powinno się przetrzymywać raków dłużej niż 36-48 godzin.

Dżuma racza i inne choroby

Raki są wrażliwymi zwierzętami na wszelkiego rodzaju zagrożenia. Dżuma, to najgroźniejsza choroba. Wywołuje ją grzyb pleśniowy Aphanomyces astacie, a dokładnie jego aktywnie pływające w wodzie zoospory, które swój cel lokalizują dzięki chemotaksji. Do Europy (do portów we Włoszech) przywędrowała z wraz ze statkami z Ameryki. Przejawia się objawami paraliżu, utratą szczypiec i kończyn, wyrastaniem grzyba ze stawów i oczu, aktywnością raków w czasie dnia i ich wychodzeniem na ląd oraz leżeniem na grzbiecie. Prowadzi do śmierci zwierzęcia w ciągu kilku dni i całkowitego wyginięcia populacji. Jak dotąd nie wymyślono metody leczenia.

Rozprzestrzenia się poprzez:
1. Amerykańskie raki rzeczne – w rakach tych grzybnia nie przebija całej kutikuli przez co raki te są nosicielami.
2. Inne zwierzęta z przytwierdzonymi sporami grzyba (ptaki wodne, ryby)
3. Zainfekowaną wodę
4. Pomyłkową obsadę
5. Wypuszczane raki hodowane w akwariach
6. Raki służące jako przynęty wędkarskie
7. Raki uciekinierzy ze stawków ogrodowych
8. Sprzęt rybacki, wędkarski, wilgotne ubranie, czy deski surfingowe

Wartość użytkowa

Mięso raków przez wielu uważane jest za rarytas porównywany z kawiorem. Jest soczyste, niskotłuszczowe, niskokaloryczne, bogate w białko, witaminy i makropierwiastki. Ze względu na olejki eteryczne posiada charakterystyczny smak i zapach.

Wydajność mięsna jest bardzo mała i wynosi u raka szlachetnego tylko 17%. Przy czym wydajność młodych jest większa niż starszych. Odpadki można wykorzystać do produkcji masła rakowego, mączki rakowej, mączki paszowej, nawozów oraz koncentratów do zup rakowych i innych potraw. Do uzyskania 1 kg mięsa potrzeba 7 kg raków.

Raki powinno uśmiercać się wyłącznie poprzez umieszczenie ich w mocno gotującej się wodzie. Przy 33ºC czerwienieją, a przy 35 giną.


• Literatura:
o Rybactwo jeziorowe i rzeczne – Jan Szczerbowski PWRiL 1981
o Cechy morfometryczne i rozpoznawanie raków występujących w Polsce – J. Mastyński, W. Andrzejewski Wyd. AR w Poznaniu 2001
o Raki – Z. Gajewski, W. Terlecki PWRiL 1956
o Chów i hodowla raków – J. Mastyński, W. Andrzejewski Wyd. AR w Poznaniu 2005
o Domowe akwarium słodkowodne – J.Lewczuk PWRiL 1990
o Wędkarstwo rzeczne – W. Strzelecki PWRiL 1985
o Charakterystyka wartości użytkowej i spożywczej raków – P. Konieczny, J. Mastyński, W. Andrzejewski Komunikaty Rybackie 1/2004
o Pancerne kłopoty raków – Dariusz Ulikowski Komunikaty Rybackie 2/2004
o Czy to odwrót raka pręgowatego – Tadeusz Krzywosz Komunikaty Rybackie 5/2004

• Internet:
o http://www.wigry.win.pl/raki/wstep.htm
o http://www.wigry.win.pl/raki/gatunki.htm
o http://www.wigry.win.pl/raki/systematyka.htm
o http://www.wigry.win.pl/raki/biologia.htm
o http://www.wigry.win.pl/raki/morfologia.htm
o http://www.mikrojezioro.met.pl/atlas_zw/rak_szl.html
o http://www.mikrojezioro.met.pl/atlas_zw/rak_sygn_am.html
o http://www.mikrojezioro.met.pl/atlas_zw/raki_progr_ochr.html